Wanneer een boek in Nederland in het publieke domein komt

Wie tweedehands boeken koopt, stuit vroeg of laat op het woord publiek domein. Het klinkt als een deur die op een dag vanzelf opengaat, en zo ongeveer is het ook. Maar de deur gaat niet open op een dag die u zelf kunt uitrekenen zonder de wet te raadplegen. In Nederland ligt de regeling in de Auteurswet, en wie die wet opzoekt, ontdekt al snel dat publiek domein nergens als los hoofdstuk voorkomt. Het is de ruimte die overblijft nadat de wet heeft bepaald wat beschermd is, wie de maker is en wanneer de bescherming eindigt.

Een wet die begint bij de maker

De Auteurswet opent met een hoofdstuk algemene bepalingen, en binnen dat hoofdstuk staan de grondvragen in vaste volgorde: eerst de aard van het auteursrecht, dan de maker van het werk, dan de werken waarop auteursrecht bestaat, vervolgens het openbaar maken en het verveelvoudigen, en ten slotte de beperkingen van het auteursrecht. Voor een boekenkoper is die volgorde niet toevallig. Wie wil weten of een oude druk vrij hergebruikt mag worden, moet langs dezelfde route: is er nog een maker met recht, is het werk nog beschermd, en wat mag er verveelvoudigd worden?

De wet spreekt in deze structuur consequent over de maker. Dat is voor boeken de auteur, maar de wet regelt ook situaties waarin die maker niet zomaar vaststaat, met eigen artikelen voor werknemers die in dienst maken, voor samenwerking en voor werken die onder een naam van een rechtspersoon verschijnen. De sectie over de maker loopt van artikel 4 tot en met artikel 9. Hoe lang het recht na de maker voortduurt, en op welk moment een werk dus publiek domein wordt, staat niet in de structuur van de inhoudsopgave zelf; dat staat in de artikelen over de duur van het auteursrecht, die verderop in de wet volgen. De historische versie van de Auteurswet op wetten.overheid.nl toont de volledige opbouw, van de algemene bepalingen tot en met de slotbepalingen.

Wat beschermd is, en wat niet

De sectie over de werken waarop auteursrecht bestaat is opvallend kort: twee artikelen, artikel 10 en 11. Dat is minder mager dan het lijkt. Eén van die artikelen beschrijft welke soorten werken in aanmerking komen, en literaire werken staan daarbij vooraan in het rijtje. Voor een boekenverzamelaar betekent dit dat de tekst van een roman, de vertaling ervan en in veel gevallen ook de illustraties elk hun eigen bescherming kunnen hebben, met elk hun eigen maker en elk hun eigen einddatum.

Hier schuilt de valkuil voor wie oude boeken koopt en verkoopt. Een boek dat als geheel misschien oud is, kan onderdelen bevatten die jonger zijn: een nieuw voorwoord, een herziene vertaling, een veel later toegevoegde inleiding. Elke laag heeft zijn eigen maker. Voor de liefhebber die vooral de staat van de band en de katernen wil beoordelen, verandert dat niets aan het exemplaar zelf; het verandert wel iets aan wat u met de inhoud mag doen. Over de precieze termijnen per soort werk publiceert de geraadpleegde versie van de pagina in de structuur zelf geen cijfers; daarvoor moet u de artikelen over de duur van de bescherming in de wet zelf nalezen.

Waar het woord verveelvoudigen over gaat

Na het openbaar maken volgt in de wet een eigen sectie over het verveelvoudigen, met artikel 13 als kern en daarnaast een apart artikel voor een bijzondere vorm daarvan. Voor boeken is dit het artikel waar kopiëren, scannen en herdrukken onder vallen. Zolang het auteursrecht op een tekst loopt, mag de tekst niet vrij verveelvoudigd worden; is het recht verlopen, dan vervalt juist die beperking en wordt de tekst vrij herbruikbaar.

Voor de handel in tweedehands boeken maakt dat op het eerste gezicht weinig uit. Een exemplaar dat legaal in uw kast staat, mag u doorverkopen, scannen voor eigen gebruik of weggeven; de wet maakt bij het doorverkopen van een eigen exemplaar een onderscheid dat in de beperkingen is uitgewerkt. Die beperkingen beslaan in de wet een lange reeks artikelen, van artikel 15 tot en met 25a, en daarin staan de uitzonderingen die het dagelijks leven mogelijk maken zonder toestemming van de maker. Wie een kast leeghaalt, heeft vooral met die uitzonderingen te maken, niet met de kernbescherming zelf.

Wat de beperkingen voor een verzamelaar betekenen

De sectie beperkingen is met afstand de langste van het eerste hoofdstuk. De artikelen lopen door het alfabet en verder, tot en met 25a, en ze regelen onder meer wat er mag met werken die al in omloop zijn. Dat is voor boekenliefhebbers de praktische kant van de wet: de uitzonderingen bepalen wanneer u een bestaand exemplaar mag doorgeven, tentoonstellen of verder verspreiden zonder dat u de maker hoeft te vragen.

Voor wie precies wil weten wat er met een boekenkast gebeurt als die van eigenaar wisselt, is dit de sectie om in te duiken. De wet formuleert die uitzonderingen stuk voor stuk beperkt: het is geen vrijbrief, maar een lijst van situaties. Meer over het begeleiden van zo’n overdracht leest u in de rubriek over verkopen, waar de stappen bij het afstoten van een verzameling staan beschreven.

Het volgrecht, een eigen hoofdstuk

Wie de inhoudsopgave van de Auteurswet doorloopt, stuit op een hoofdstuk dat er echt uit springt: bijzondere bepalingen betreffende het volgrecht, artikel 43 tot en met 43g. Het volgrecht is een recht van de maker dat geldt bij de doorverkoop van oorspronkelijke exemplaren van het werk. Voor de kunsthandel is dat bekend terrein, maar ook voor boeken kan het spelen: bij een oorspronkelijk exemplaar van een werk dat nog onder auteursrecht valt, kan bij doorverkoop een vergoeding aan de maker verbonden zijn.

De wet wijdt er zeven artikelen en een heel hoofdstuk aan, wat zegt hoe serieus de wetgever deze regeling neemt. Of uw specifieke exemplaar eronder valt, hangt af van de voorwaarden die in die artikelen staan. De geraadpleegde versie van de pagina publiceert die voorwaarden niet in de inhoudsopgave zelf; u vindt ze in de artikelen 43 en volgende van de regeling.

Een historische versie, en waarom dat uitmaakt

De geraadpleegde tekst op wetten.overheid.nl draagt een expliciete waarschuwing: het is een historische versie van de regeling, geldig van 7 juni 2022 tot en met 30 september 2022. Dat is geen voetnoot om over te slaan. De Auteurswet wijzigt regelmatig, en een historische versie laat zien wat de wet op één bepaald moment inhield, niet wat ze vandaag inhoudt.

Voor wie de structuur van de wet wil begrijpen, is dat geen beletsel: de opbouw met hoofdstukken en secties is in deze versie volledig zichtbaar. Voor wie een concrete vraag heeft over een concrete datum, is het wel een reden om op de site van de overheid de actuele geldende versie op te zoeken. Steen en Boek schrijft op basis van wat na te kijken is, en op het moment van raadpleging was dat deze versie.

Wat de wet niet vertelt

De inhoudsopgave zegt veel over de architectuur van het auteursrecht en weinig over de kalender. Wanneer een boek precies publiek domein wordt, valt af te leiden uit de artikelen over de duur van de bescherming, maar die termijnen zelf publiceert de geraadpleegde versie niet in de structuur die de pagina toont. Dat is de limiet van deze bron, en we leggen die liever bloot dan dat we een jaartal invullen dat er niet staat.

Wat de wet wel onmiskenbaar maakt: publiek domein is geen aparte status die de wet toekent, maar de toestand die ontstaat wanneer alle rechten op alle lagen van een boek zijn verlopen. Pas dan is de deur echt open, en dan geldt voor de tekst wat u al voor het exemplaar wist: het verhaal is voor iedereen, de staat van het boek blijft van u. Over het bewaren van dat exemplaar, van vocht tot licht, leest u meer bij boeken bewaren.