Wat het ISBN vertelt over de uitgave in uw handen

Wie een tweedehands boek koopt, koopt een exemplaar, geen willekeurig boek. Het ISBN is een van de weinige dingen die álle exemplaren van dezelfde uitgave met elkaar delen, en juist daarom zegt het nummer iets over wat u in handen heeft. In dit artikel leest u wat een ISBN precies is, wie het in Nederland en Vlaanderen beheert en wat het nummer voor u als koper of verzamelaar betekent.

Een nummer dat een uitgave vindbaar maakt

ISBN staat voor Internationaal Standaard Boek Nummer. Het is een unieke identificatie die ervoor zorgt dat een uitgever geïdentificeerd kan worden en dat een uitgave vindbaar is voor boekhandels, bibliotheken, webshops en andere aanbieders van boeken. Dat klinkt ambtelijk, maar voor de tweedehandsmarkt is het wezenlijk. Twee boeken met dezelfde titel zijn zelden hetzelfde boek: de ene is een latere druk, de andere een eerste, en het nummer onderscheidt uitgaves die op de plank naast elkaar lijken te staan. In een boekenkast vol herdrukken is het ISBN dus een ankerpunt, mits u weet wat het wel en niet zegt.

Wie deelt die nummers uit?

Het systeem heeft één beheerder bovenaan: het International ISBN Agency, gevestigd in Londen, dat wereldwijd verantwoordelijk is voor het beheer van het ISBN-systeem. Op de site van ISBN International staat de Engelstalige ISBN User Manual voor wie het tot in detail wil nakijken. Voor Nederland en Vlaanderen worden de nummers gecontroleerd en beheerd door de dienst die zichzelf simpelweg ISBN noemt en te vinden is via isbn.nl. In Vlaanderen gebeurt dat samen met de organisatie Meta4Books. Achter die dienst staat CB, een spil in het boekenvak op het gebied van logistiek, digitale distributie, financiële diensten en informatiediensten, met naar eigen zeggen 145 jaar ervaring in de boekensector, van het aanvragen van een ISBN tot de levering van boeken aan boekhandel en consument.

Meer dan een nummer aanvragen

Wie denkt dat het bij een ISBN blijft bij het uitdelen van cijferreeksen, onderschat het werk. Naast de registratie verzorgt de dienst redactionele controle van de titelgegevens: titel, ondertitel, reeks en auteursnaam worden nagekeken. Zo worden alle titelgegevens consistent opgeslagen en beschikbaar gesteld voor onder meer retailers en bibliotheken. Die zorg voor consistentie is precies waar een verzamelaar baat bij heeft. Een boekbeschrijving is maar zo goed als de gegevens waarop ze rust, en wie wil leren hoe u zo’n beschrijving leest en interpreteert, merkt al snel dat een juist genoteerde uitgave het verschil maakt tussen een gewenste druk en een teleurstelling in de bus.

Titelbank, de lange termijn van het nummer

De gegevens belanden niet in een la. Ze worden opgeslagen in de database van het Nederlandstalige boekenvak, Titelbank geheten, die voor iedereen alle beschikbare bibliografische informatie ontsluit. Een bestand met alle data is op aanvraag verkrijgbaar. Voor wie zich afvraagt of een uitgave ooit wel bestaan heeft, of welke verschijningsvormen er van een titel rondlopen, is zo’n gezamenlijke opslag het geheugen van het vak. De redactie van Steen en Boek kan die database niet raadplegen en beoordeelt haar niet, maar het bestaat en wordt door de dienst zelf als kern van het systeem gepresenteerd. Over de precieze voorwaarden voor het aanvragen van zo’n bestand publiceert de pagina geen details.

Wat is dat dan weer, een NSTC?

Naast het ISBN bestaat er voor het CB-assortiment het NSTC, de Nederlandstalige Standaard Tekst Code, door de dienst zelf een ‘super-ISBN’ genoemd. Dit overkoepelende nummer linkt alle verschijningsvormen van één boek aan elkaar: het e-book, het audioboek en het gedrukte boek van één titel vallen onder hetzelfde NSTC. De koppeling gebeurt geautomatiseerd: de dienst speurt de database af naar verwante ISBN’s en kent kosteloos een NSTC toe. Voor de tweedehandskoper is dit vooral nuttig als context. Het nummer op uw exemplaar identificeert één verschijningsvorm, niet de titel als geheel, en wie verschillende drukken of vormen van hetzelfde werk wil vergelijken, begrijpt nu waarom één ISBN lang niet het hele verhaal dekt.

91.000 nummers voor 154.000 titels

De dienst deelt mee dat eind 2016 de teller op 91.000 toegekende NSTC’s stond, samen 154.000 titels beslaand. Dat er meer titels dan nummers zijn, past bij de constructie: één NSTC dekt meerdere verschijningsvormen. Bedenk wel dat deze cijfers een momentopname zijn. Of het aantal sindsdien is gegroeid, publiceert de pagina niet, en de redactie schrijft niets op wat zij niet heeft kunnen nakijken. Meer recente standen zult u bij de dienst zelf moeten opvragen.

Heeft u als koper iets aan dat nummer?

Dat heeft u, al werkt het anders dan u misschien denkt. Het ISBN maakt een uitgave vindbaar bij boekhandels, bibliotheken en webshops, dus ook bij aanbieders van tweedehands exemplaren. Het stelt u in staat na te gaan of de druk die een verkoper aanbiedt, daadwerkelijk de druk is die u zoekt, en het helpt bij het vinden van een tweedehands boek wanneer u precies weet welke uitgave u hebben wilt. Wat het nummer niet zegt, is de staat van het exemplaar: een watervlek, een gescheurd stofomslag of een slordig geplakte rug staat nergens in gecodeerde vorm. Voor dat oordeel blijft uw eigen blik onmisbaar.

Wat de bron nog verder vertelt

De pagina van de dienst noemt tot slot twee wegen voor wie vastloopt: contact opnemen of het serviceportaal raadplegen voor veelgestelde vragen. Over de geschiedenis van het nummer vóór de komst van CB, over de vraag hoe oudere uitgaves zonder ISBN in Titelbank terechtkomen, en over de precieze controle op foutieve toekenningen zwijgt de pagina. Dat zijn open eindjes die deze redactie niet dichtknoopt met gissingen. Wie een uitgave op het oog heeft waarvan de herkomst twijfelachtig blijft, kan bij de toelichting op isbn.nl terecht en daar de rest van het systeem lezen zoals de beheerder het zelf formuleert.